Ramos-Horta hato’o parabéns ba Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, feto dahuluk ne’ebé kaer kargu xave ne’e, no mós ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé lidera IX Governu Konstitusionál. Nia destaka susesu Timor-Leste sai membru tomak ASEAN no adesaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMC), progresu signifikativu iha negosiasaun Greater Sunrise, no avansu positivu iha delimitasaun fronteira terrestre no marítima ho Repúblika Indonézia. Timor-Leste ofisialmente sai membru ASEAN ba-11 iha loron 26 outubru 2025.
Prezidente mós foti kazu jurídiku internasionál entre Estadu Timor-Leste, liuhosi EDTL, hasoru kompanhia Australiana Lighthouse Corporation, kona-ba alegasaun kontratu fornese kombustível no jeradór sira iha tinan 2010 no 2011. Kazu ne’e ofisialmente hetan desizaun arkivamentu husi Tribunál Supremu Vitória, Austrália, ne’ebé fó vitória jurídika no salva rekursu finanseiru Estadu nian.
Iha parte ikus husi nia intervensaun, Ramos-Horta husu perguntas kle’an kona-ba país saida mak Timor-Leste atu prepara ba jerasaun foun sira iha futuru. Nia subliña katak futuru nasaun nian tenke harii loron-loron liuhosi esforsu konjuntu entre instituisaun sira no sidadaun hotu.
Nia temi pilár fundamentál sira hanesan: konsolidasaun demokrasia no Estadu Direitu, dame no soberania nasionál, edukasaun ho koñesimentu, diversifikasaun ekonómika, integrasaun rejionál ne’ebé ativu, instituisaun sira ne’ebé responsável no transparente, inkluzaun no justisa sosiál, no fiar tomak ba kapasidade juventude nian nu’udár forsa motris ba dezenvolvimentu.
Na sua intervenção, Ramos-Horta felicitou calorosamente a Presidente do Parlamento Nacional, Maria Fernanda Lay — a primeira mulher a assumir a liderança máxima do órgão legislativo —, e saudou com distinção o Primeiro-Ministro Kay Rala Xanana Gusmão à frente do IX Governo Constitucional. O Chefe de Estado destacou a adesão plena de Timor-Leste à Organização Mundial do Comércio (OMC) e a integração histórica na ASEAN como o seu 11.º Estado-Membro, formalizada a 26 de outubro de 2025. Realçou igualmente os progressos decisivos nas negociações do Greater Sunrise e a conclusão virtuosa da delimitação das fronteiras terrestres e marítimas com a Indonésia.
O Presidente referiu ainda o processo judicial internacional envolvendo o Estado, através da empresa pública EDTL, e a sociedade australiana Lighthouse Corporation, relativo a alegações contratuais de fornecimento de combustível e geradores nos anos de 2010 e 2011. O processo foi integralmente arquivado pelo Supremo Tribunal de Victoria, na Austrália, consagrando uma vitória jurídica incontestável para a soberania timorense.
Na parte final da sua alocução, Ramos-Horta lançou uma reflexão profunda sobre o modelo de pátria que Timor-Leste está a edificar para as gerações vindouras. Sublinhou que o futuro nacional se constrói no quotidiano através da convergência leal entre as instituições do Estado e a sociedade civil.
Apontou como fundamentos inabaláveis: o revigoramento da democracia e do Estado de Direito, a salvaguarda irrevogável da paz e soberania, a aposta inequívoca na educação e conhecimento, a diversificação da base económica, a integração regional dinâmica, a transparência e responsabilidade institucional, a justiça e inclusão social, bem como a confiança perene na juventude como motor do progresso.
President Ramos-Horta extended warmest congratulations to National Parliament President Maria Fernanda Lay, the first woman to preside over the nation’s legislative body, and paid tribute to Prime Minister Kay Rala Xanana Gusmão for his stewardship of the 9th Constitutional Government. The President underscored Timor-Leste’s full accession to the World Trade Organization (WTO) and its milestone integration as ASEAN’s 11th Member State on 26 October 2025. He further commended substantial breakthroughs in the Greater Sunrise energy discussions, alongside the consolidation of land and maritime borders with Indonesia.
The President also highlighted the decisive legal victory concerning the multi-million dollar dispute between the State of Timor-Leste, represented by public utility EDTL, and Australian entity Lighthouse Corporation regarding fuel and generator contracts from 2010 and 2011. The legal proceeding was definitively discontinued and struck out in the Supreme Court of Victoria, Australia, decisively safeguarding the nation’s integrity and public resources.
Concluding his message, President Ramos-Horta posed a fundamental question regarding the future that leaders are building for tomorrow’s generations. He emphasized that a prosperous and stable homeland is shaped daily through the cooperative endeavors of sovereign institutions and civic society.
He laid out essential pillars for this ongoing mission: democratic resilience and the rule of law, peace and sovereignty, education anchored in modern knowledge, economic diversification, robust regional integration, transparent and accountable governance, social justice and inclusion, and profound faith in the youth as the vanguard of the nation’s destiny.