Iha segunda-feira, 21 setembru 2026, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé durante luta sai Komandante-Ein-Xefe FALINTIL, fila fali ba fatin istóriku Paichau hodi fahe memória no konta istória ba jornalista, veteranu no jerasaun foun kona-ba tempu rezisténsia, liuliu prosesu reorganizasaun luta iha Ponta Leste.
Vizita ida-ne’e hala’o iha véspera Serimónia Inaugurasaun Monumentu Monsenhor Martinho da Costa Lopes, ne’ebé realiza iha Mehara, 22 setembru 2026.
“Ha’u lori jornalista sira mai iha ne’e la’ós atu dehan katak ha’u mak kaer funu ka ha’u mak halo funu. Erói loloos mak povu. Soldadu sira ne’ebé sei moris ne’e mak direktamente apoia ha’u la’o ba mai. Tempu ne’ebá laiha roupa, hahan, bee no aimoruk. Buat sira ne’e hotu hanesan memória ida.” — Kay Rala Xanana Gusmão
Maski rezisténsia hasoru situasaun militár ne’ebé difísil iha inísiu tinan 1980, lideransa rezisténsia la para buka dalan foun atu reorganiza no hametin luta. Iha 1981, reorganizasaun ne’ebé hahú iha Lalini sai parte importante hosi esforsu atu hametin fali estrutura rezisténsia, ne’ebé involve Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.
Reorganizasaun ida-ne’e la akontese iha kondisaun ne’ebé fasil. Lideransa no kombatente sira tenke liu hosi foho, ai-laran, aldeia no área remota sira hodi buka kontaktu, haree situasaun no hatene se estrutura rezisténsia iha área sira sei moris ka lae. Iha kontestu ida-ne’e, Paichau sai fatin ida ne’ebé rai memória kona-ba dalan ne’ebé Komandante Xanana ho ninia akompañante sira liu iha Ponta Leste.
Veteranu Acacio da Silva “Maukoliha” konta katak bainhira Xanana to’o iha Ponta Leste, viajen hosi Lore, Laiara, Paichau, Maubelis, Malaka, Mehara no Oi la’ós dalan fasil. Iha Oi, Xanana hela kleur hodi estuda no analiza esperiénsia luta nian, ne’ebé ikusmai bolu nu’udar “universidade gerilla”.
Maukoliha mós lembra oinsá Maun Boot Xanana ajuda kura kombatente sira ne’ebé kanek hanesan Cornelio Gama “L7” no Komodoro Higino das Neves uza aimoruk tradisionál, hatudu katak karidade no domin ba malu mak kbiit ne’ebé lori rezisténsia to’o manán.
Vizita ba Paichau iha véspera inaugurasaun Monumentu Monsenhor Martinho da Costa Lopes iha Mehara sai oportunidade a’as atu rekoñese memória koletiva rezisténsia, inklui papél ema no instituisaun sira ne’ebé iha sira-nia maneira rasik suporta povu iha tempu difísil.
Ba jerasaun ohin no aban, Paichau la’ós de’it fatin ida iha mapa Munisípiu Lautém, maibé sínbolu husi solidariedade, sakrifísiu no esperansa ne’ebé lori Timor-Leste to’o ba restaurasaun independénsia.
Na segunda-feira, 21 de setembro de 2026, o Primeiro-Ministro Kay Rala Xanana Gusmão, antigo Comandante-em-Chefe das FALINTIL, regressou ao sítio histórico de Paichau para partilhar memórias com jornalistas, veteranos e representantes das novas gerações, sublinhando o significado da reorganização da resistência na região oriental do país.
A visita decorre na véspera da Cerimónia de Inauguração do Monumento a Monsenhor Martinho da Costa Lopes, realizada em Mehara a 22 de setembro de 2026.
“Trouxe os jornalistas aqui não para afirmar que fui eu que fiz a guerra. O verdadeiro herói é o povo. Os combatentes que ainda vivem foram quem diretamente me apoiou em cada passo. Naquele tempo não havia roupas, comida, água ou medicamentos. Tudo isso permanece como uma memória indelével.” — Kay Rala Xanana Gusmão
Apesar do cenário militar extremamente adverso no início da década de 1980, a liderança da resistência nunca cessou de procurar novos caminhos para reestruturar a luta. Em 1981, a reorganização iniciada em Lalini constituiu um pilar decisivo para consolidar a Frente Armada, a Frente Clandestina e a Frente Diplomática.
Este processo exigiu sacrifícios monumentais, obrigando dirigentes e combatentes a atravessar montanhas, florestas e povoações isoladas para restabelecer contactos e verificar o estado das estruturas locais. Paichau perdura assim como testemunho vivo das pegadas deixadas pelo Comandante Xanana e pelos seus companheiros na Ponta Leste.
O veterano Acacio da Silva “Maukoliha” relata que a travessia desde Lore, passando por Laiara, Paichau, Maubelis, Malaka, Mehara e Oi, foi repleta de desafios. Em Oi, Xanana permaneceu longos meses dedicados ao estudo e à reflexão teórica da luta, motivo pelo qual consagrou o local como a “universidade da guerrilha”.
Maukoliha recorda igualmente o papel humanitário de Xanana no tratamento de combatentes feridos em combate — como Cornelio Gama “L7” e Higino das Neves — utilizando conhecimentos de medicina tradicional e demonstrando uma abnegação ímpar.
A visita a Paichau reforça a importância de perpetuar a memória coletiva da resistência e de valorizar todos aqueles que, anonimamente ou na linha da frente, sustentaram a luta pela autodeterminação.
Para o presente e para o futuro, Paichau transcende a sua designação geográfica, erguendo-se como símbolo eterno de solidariedade, sacrifício e esperança que conduziu Timor-Leste à restauração da sua independência.
On Monday, 21 September 2026, Prime Minister Kay Rala Xanana Gusmão—who served as FALINTIL Commander-in-Chief during the liberation war—returned to the historic site of Paichau to share memories with journalists, veterans, and youth representatives, emphasizing the profound significance of re-establishing the resistance network in the eastern tip of the country.
The visit took place on the eve of the Inauguration Ceremony for the Monsignor Martinho da Costa Lopes Monument, held in Mehara on 22 September 2026.
“I brought journalists here not to claim that I alone waged the war. The true heroes are the people. The surviving soldiers are the ones who directly supported every step I took. In those days, there was no clothing, food, water, or medicine. All of this remains an indelible memory.” — Kay Rala Xanana Gusmão
Despite facing immense military pressure in the early 1980s, resistance leadership never ceased seeking new avenues to reorganize and strengthen the struggle. In 1981, the re-organization initiative launched at Lalini became a pivotal milestone in reinforcing resistance structures across the Armed Front, Clandestine Front, and Diplomatic Front.
This undertaking demanded immense sacrifices, requiring leaders and combatants to traverse rugged mountains, dense forests, and isolated settlements to re-establish contacts. Paichau stands enduringly as a testament to the footprints left by Commander Xanana and his companions across Ponta Leste.
Veteran Acacio da Silva “Maukoliha” recounted that journeying from Lore through Laiara, Paichau, Maubelis, Malaka, Mehara, and Oi was far from easy. At Oi, Xanana spent extended periods studying and analyzing warfare experience, a formative period he later termed the “guerrilla university”.
Maukoliha also recalled how Commander Xanana assisted in treating wounded combatants such as Cornelio Gama “L7” and Higino das Neves using traditional remedies, demonstrating enduring compassion and selflessness.
The visit to Paichau underscores the imperative of perpetuating the collective memory of the resistance and honoring all who supported the population during times of trial.
For today and tomorrow, Paichau is far more than a location on the map of Lautém Municipality; it stands as an enduring symbol of solidarity, sacrifice, and hope that guided Timor-Leste to the restoration of its independence.