xananabaemahotu.com

Xanana Gusmão Receives Honorary Doctorate from Hasanuddin University (Unhas)
Academic Honor

Xanana Gusmão Receives Honorary Doctorate from Hasanuddin University (Unhas)

From the Struggle for Independence to Post-Conflict Leadership
By Cipriano Colo • 5 September 2026 • Makassar, Indonesia

Hasanuddin University (Unhas) in Makassar, Indonesia, has conferred the Doctor Honoris Causa degree on the Prime Minister of the Democratic Republic of Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, in recognition of his leadership journey, his contribution to the building of the Timor-Leste state, and his role in promoting reconciliation and peace.

The title was conferred by the Doctoral Programme in Public Administration of the Faculty of Social and Political Sciences at Unhas during a ceremony held at Baruga A.P. Pettarani, Unhas Tamalanrea Campus, Makassar, on 5 September 2026.

Conferral of Doctor Honoris Causa to Xanana Gusmão
Prime Minister Kay Rala Xanana Gusmão receives the Doctor Honoris Causa diploma from Unhas leadership.

A Doctor Honoris Causa is an honorary title awarded by a university to recognise a person whose contributions and life journey are considered to have significant value to society, the nation, knowledge, peace, diplomacy, science, culture, human rights, or other important fields.

The word “Doctor” refers to the doctoral title, while “Honoris Causa”, a Latin expression, means “for the sake of honour” or “for honorary reasons”. A Doctor Honoris Causa is therefore different from a regular academic doctorate, such as a PhD, which requires a student to complete an academic programme, conduct research, write a dissertation or thesis, and defend the research findings.

For an honorary doctorate, the university undertakes an academic and institutional process to assess the candidate’s record and contributions before conferring the title as an honorary recognition. Therefore, when Unhas conferred this title on Xanana Gusmão, it did not mean that Xanana had completed a doctoral programme in Public Administration at Unhas. Rather, it meant that the university recognised his record and contributions in areas relevant to the study of Public Administration and post-conflict leadership.

From Resistance Leader to Peace Builder

In the academic rationale for the award, Unhas Promoter Prof. Dr. Hafid Abbas identified four principal reasons.

First, Xanana Gusmão is regarded as an important figure in the struggle that led to the establishment of the Democratic Republic of Timor-Leste. From the Resistance movement to the international diplomatic arena, Xanana participated in the struggle for the self-determination of the Timorese people and later in the process of building a new nation.

Second, Unhas highlighted his role in transforming conflict into reconciliation between Timor-Leste and Indonesia. After 24 years of conflict and occupation, Timor-Leste faced the challenge of building peace, rebuilding relations and opening a path towards a future based on dialogue and cooperation. From Unhas’s perspective, reconciliation does not mean forgetting the past. It means confronting history, acknowledging wounds and, at the same time, creating opportunities to build new relationships.

Xanana Gusmão academic address
Kay Rala Xanana Gusmão delivering his acceptance speech at Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Third, Xanana Gusmão made the transition from Resistance leader to statesman and builder of state institutions. Following the restoration of independence, the responsibility of leadership shifted from the struggle for liberation towards the task of building and strengthening institutions, democracy, governance and national development. In a post-conflict country, state-building cannot depend solely on personal leadership. It also requires strong institutions, the rule of law, public services, citizens’ trust and the capacity to respond to the needs of the people.

Fourth, Unhas sees in Xanana Gusmão’s journey values associated with peace and humanity, including reconciliation, dialogue and cooperation.

Reconciliation Between Timor-Leste and Indonesia

The transformation of relations between Timor-Leste and Indonesia is an important part of the academic rationale presented by Unhas. In his acceptance speech, Xanana Gusmão reflected on the transformation from a relationship marked by conflict to one based on friendship and good neighbourly relations.

Timor-Leste could not build a nation on revenge and hatred. Instead, it needed to lay the foundations for reconciliation and hope. Today, Timor-Leste and Indonesia work together in a range of areas, including education, trade, health, border affairs and regional cooperation. Xanana also highlighted that many young Timorese now come to Indonesia to study, build friendships and prepare for their future.

Sovereignty and National Resilience

In his speech at Unhas, entitled “Sovereignty and National Resilience in a Contested World”, Xanana Gusmão also focused on sovereignty and national resilience. According to Xanana Gusmão, political independence needs to be supported by economic and institutional capacity in order to sustain the nation over the long term.

For Timor-Leste, sovereignty does not end on land. It also involves sovereign rights at sea, maritime boundary delimitation, the management of natural resources and the capacity to make decisions about the nation’s future. Xanana stated that Timor-Leste continues negotiations with Indonesia concerning the maritime boundary, based on dialogue, UNCLOS and international law. He also emphasised the need to build a productive economy, create opportunities for young people, strengthen food security and use natural resources for the benefit of the people.

ASEAN and Regional Responsibility

Timor-Leste’s integration into ASEAN also formed part of the discussion about the future of a post-conflict nation. Following a lengthy process, Timor-Leste was admitted as ASEAN’s 11th Member State on 26 October 2025. In 2029, Timor-Leste will assume the ASEAN Chairmanship.

For Xanana Gusmão, regional integration does not diminish national sovereignty. Instead, a sovereign nation can freely choose how it works together with other countries. Small and developing nations need multilateral cooperation, regional institutions and respect for international law to respond to challenges that no country can resolve on its own.

Education as a Bridge Between Two Nations

Unhas also highlighted education as a bridge between Timor-Leste and Indonesia. In his speech, Xanana Gusmão said that Timorese students studying in Indonesia are part of a new connection between the two nations.

At Unhas itself, Timorese students are already studying at postgraduate level, and in September 2026, 57 Timorese students entered a new postgraduate intake. Unhas views educational exchanges and academic cooperation as a means of strengthening relations between the two peoples through students, academics, research and professional networks.

Timorese students at Unhas
Timorese university and postgraduate students wave their national flag in celebration at Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Pante Macassar and a Bridge of Knowledge

In Unhas’s academic rationale, the relationship between Makassar and Timor is also connected to maritime history. The name Pante Macassar in Oecusse serves as a reminder of the historical links between Timor and Bugis-Makassar communities.

In the past, the sea served as a route for trade and interaction between communities. Today, Unhas seeks to transform this historical connection into a new bridge through knowledge, education, research and friendship. From this perspective, the sea is not merely a space that separates territories. It can also become a pathway connecting people, universities and nations.

Exchange of cultural miniature
Rector of Unhas, Prof. Dr. Ir. Jamaluddin Jompa, M.Sc., presents a traditional architectural miniature to PM Xanana Gusmão.

Universities and National Capacity

The role of universities was also an important theme in Xanana Gusmão’s speech. He said that a nation needs people with knowledge, skills and the capacity to understand available options and make decisions about its future. In the era of artificial intelligence, he stressed that education and critical thinking are becoming even more important because technology can help people access knowledge, but can also facilitate the creation and spread of false information.

Universities therefore need to prepare people who can question sources, examine evidence and form their own judgements. According to Xanana Gusmão, knowledge helps people understand the world. Judgement helps them decide what should be done about that world.

The Doctor Honoris Causa and Xanana’s Academic Recognition

The Unhas award adds to the list of Doctor Honoris Causa recognitions already received by Xanana Gusmão from 19 universities in different countries. According to the official Government of Timor-Leste list used by the author in this article, the awards include universities in Portugal, Australia, South Korea, Japan, Malaysia, China, Cambodia, Brazil and Indonesia.

Among the distinctions confirmed by official sources, the University of Porto confirmed Xanana Gusmão as a Doctor Honoris Causa on 31 October 2000, while Universitas Presbiteriana Mackenzie conferred the title on him on 29 August 2025. Unhas is the most recent institution to confer the title, on 5 September 2026, in the field of Public Administration, with a focus on post-conflict leadership, reconciliation, state-building and regional cooperation.

According to the official source of Hasanuddin University (Unhas), as of 2026, three political leaders or heads of state are documented as having received the Doctor Honoris Causa title from Unhas: Soekarno in 1963, Nelson Mandela in 2005, and Kay Rala Xanana Gusmão in 2026. Xanana Gusmão is therefore the third political leader or head of state on this list, following Soekarno and Mandela.

Xanana Gusmão and Unhas Rector
PM Kay Rala Xanana Gusmão and Unhas Rector Prof. Jamaluddin Jompa celebrate the historic academic conferral.

From the Struggle for Independence to Post-Conflict Leadership

Ultimately, the significance of the Doctor Honoris Causa conferred by Unhas on Xanana Gusmão can be understood through a journey: from the struggle for independence to reconciliation; from reconciliation to peacebuilding; and from peace to the building and strengthening of the state.

For Unhas, this journey has value as a subject of study and learning, particularly in understanding how leadership in a post-conflict nation can address the challenges of building institutions, strengthening relations between peoples, safeguarding sovereignty and creating opportunities for regional cooperation. The title is not merely a symbol of academic honour. In the context of the Unhas award, it also serves as a bridge between historical memory, reconciliation, education, diplomacy and the future of Timor-Leste–Indonesia cooperation.

Xanana Gusmão Unhas convocation
Kay Rala Xanana Gusmão acknowledges the applause of the senate and attendees at Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Thus, the Doctor Honoris Causa conferred on Xanana Gusmão by Unhas on 5 September 2026 marks not only academic recognition of his journey, but also an opportunity to reflect on the role of knowledge, education and universities in nation-building and strengthening peace in the region.

CC
Cipriano Colo
Reviewer at the Directorate of Media and Communications, Office of the Prime Minister
Títulu Doutoramentu Onoráriu

Xanana Gusmão Simu Títulu Doctor Honoris Causa Husi Universidade Hasanuddin (Unhas)

Husi Luta ba Independénsia to’o Lideransa Pós-Konflitu
Husi Cipriano Colo • 5 Setembru 2026 • Makassar, Indonézia

Universitas Hasanuddin (Unhas), Makassar, Indonézia, fó títulu Doctor Honoris Causa ba Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, nu’udár rekoñesimentu ba nia trajetória lideransa, kontribuisaun ba konstrusaun Estadu Timor-Leste, no papél iha promosaun rekonsiliasaun no dame.

Títulu ne’e atribui husi Programa Doutoramentu Administrasaun Públika, Fakuldade Siénsias Sosiais no Polítikas Unhas, iha serimónia ne’ebé hala’o iha Baruga A.P. Pettarani, Kampus Unhas Tamalanrea, Makassar, iha 5 Setembru 2026.

Atribuisaun Doctor Honoris Causa ba Xanana Gusmão
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão simu diploma Doctor Honoris Causa husi lideransa Unhas.

Doctor Honoris Causa mak títulu onoráriu ne’ebé universidade ida fó ba ema ida nu’udár forma rekoñesimentu ba nia kontribuisaun no trajetória ne’ebé universidade konsidera iha valór boot ba sosiedade, nasaun, koñesimentu, páz, diplomasia, siénsia, kultura, direitu umanu ka área importante sira seluk.

Liafuan Doctor refere ba títulu doutor, enkuantu Honoris Causa, husi liafuan Latin, signifika “tanba onra” ka “ba razaun onoráriu”. Tanba ne’e, Doctor Honoris Causa la’ós hanesan doutoramentu regulár, hanesan PhD, ne’ebé estudante tenke tuir programa akadémiku, hala’o peskiza, hakerek disertasaun ka teze no defende nia rezultadu peskiza.

Iha Doctor Honoris Causa, universidade hala’o prosesu akadémiku no institusionál atu avalia trajetória no kontribuisaun kandidatu, antes atribui títulu nu’udár rekoñesimentu onoráriu. Nune’e, bainhira Unhas fó títulu ne’e ba Xanana Gusmão, ida-ne’e la signifika katak Xanana remata programa doutoramentu Administrasaun Públika iha Unhas. Signifika katak universidade konsidera nia trajetória no kontribuisaun iha área sira ne’ebé relevante ba estudu Administrasaun Públika no lideransa pós-konflitu.

Husi Líder Luta ba Konstrutór Dame

Iha fundamentasaun atribuisaun títulu ne’e, Promotór Unhas, Prof. Dr. Hafid Abbas, identifika razaun prinsipál haat.

Primeiru, Xanana Gusmão konsideradu nu’udár figura importante iha luta ne’ebé lori ba harii Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Husi kampu Rezisténsia to’o espasu diplomátiku internasionál, Xanana partisipa iha luta ba autodeterminasaun Timoroan no, depois, iha prosesu harii nasaun foun.

Segundu, Unhas destaka nia papél iha transformasaun hosi konflitu ba rekonsiliasaun entre Timor-Leste ho Indonézia. Hafoin tinan 24 hosi konflitu no okupasaun, Timor-Leste enfrenta dezafiu atu harii dame, rekonstrui relasaun no loke dalan ba futuru ne’ebé bazeia ba diálogu no kooperasaun. Iha perspetiva Unhas, rekonsiliasaun la’ós signifika haluha pasadu. Rekonsiliasaun signifika enfrenta istória, rekoñese kanek no, iha tempu hanesan, loke oportunidade atu harii relasaun foun.

Xanana Gusmão diskursu akadémiku
Kay Rala Xanana Gusmão hato’o nia diskursu solene ho roupa doutoramentu iha Kampus Unhas Tamalanrea.

Terseiru, Xanana Gusmão hala’o tranzisaun husi líder Rezisténsia ba estadista no konstrutór instituisaun Estadu. Depois restaurasaun independénsia, responsabilidade lideransa muda husi luta ba libertasaun sai responsabilidade atu harii no hametin instituisaun, demokrasia, governasaun no dezenvolvimentu nasionál. Iha nasaun pós-konflitu, konstrusaun Estadu la depende de’it ba lideransa pesoál, maibé mós presiza instituisaun ne’ebé forte, lei, servisu públiku, konfiansa sidadaun no kapasidade atu fó resposta ba nesesidade povu.

Kuartu, Unhas haree iha trajetória Xanana Gusmão valór sira ne’ebé liga ho páz no umanidade, inklui rekonsiliasaun, diálogu no kooperasaun.

Rekonsiliasaun Timor-Leste ho Indonézia

Transformasaun relasaun Timor-Leste ho Indonézia sai parte importante husi fundamentasaun akadémika ne’ebé Unhas aprezenta. Iha diskursu simu títulu, Xanana Gusmão rasik fó-hanoin kona-ba mudansa husi relasaun konflitu ba relasaun amizade no viziñansa.

Timor-Leste la bele harii nasaun ida bazeia ba vingansa no ódiu, maibé presiza harii aliserse rekonsiliasaun no esperansa. Ohin loron, Timor-Leste ho Indonézia servisu hamutuk iha área oioin, inklui edukasaun, komérsiu, saúde, fronteira no kooperasaun rejionál. Xanana mós destaka katak jovem timoroan barak agora mai Indonézia atu estuda, halo amizade no prepara sira-nia futuru.

Soberania no Reziliénsia Nasionál

Iha nia diskursu iha Unhas, ho títulu “Sovereignty and National Resilience in a Contested World”, Xanana Gusmão foka mós ba soberania no reziliénsia nasionál. Tuir Xanana Gusmão, independénsia polítika presiza suporta husi kapasidade ekonómika no institusionál atu bele sustenta nasaun iha longu prazu.

Ba Timor-Leste, soberania la remata iha rai. Nia mós involve direitu soberanu iha tasi, delimitasaun fronteira marítima, jestaun rekursu naturál no kapasidade atu halo desizaun kona-ba futuru nasaun. Xanana hateten katak Timor-Leste kontinua negosiasaun ho Indonézia kona-ba fronteira marítima, bazeia ba diálogu, UNCLOS no direitu internasionál. Subliña mós kona-ba nesesidade atu harii ekonomia produtiva, kria oportunidade ba juventude, hadi’a seguransa ai-han no uza rekursu naturál ba benefísiu povu.

ASEAN no Responsabilidade Rejionál

Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN mós sai parte husi diskusaun kona-ba futuru nasaun pós-konflitu. Depois prosesu naruk, Timor-Leste tama ASEAN nu’udár membru-11 iha 26 Outubru 2025. Iha 2029, Timor-Leste sei asume Prezidénsia ASEAN.

Ba Xanana Gusmão, integrasaun rejionál la diminui soberania nasionál. Envezde ne’e, nasaun soberanu bele hili livremente oinsá atu servisu hamutuk ho nasaun sira seluk. Nasaun ki’ik no dezenvolvimentu presiza kooperasaun multilaterál, instituisaun rejionál no respeitu ba direitu internasionál atu bele responde ba dezafiu sira ne’ebé nasaun ida la bele rezolve mesak.

Edukasaun nu’udár Ponte entre Nasaun Rua

Unhas mós tau atensaun ba edukasaun nu’udár ponte entre Timor-Leste ho Indonézia. Iha nia diskursu, Xanana Gusmão hateten katak estudante timoroan sira ne’ebé estuda iha Indonézia sai parte husi ligasaun foun entre nasaun rua.

Iha Unhas rasik, estudante timoroan sira estuda ona iha área pós-graduasaun, no iha Setembru 2026, estudante timoroan na’in-57 tama iha intake pós-graduasaun foun. Unhas haree interkámbiu edukasaun no kooperasaun akademika nu’udar forma ida atu hametin relasaun entre povu rua, liuhosi estudante, dosente, peskiza no rede profisionál.

Estudante Timoroan iha Unhas
Estudante no pós-graduadu timoroan sira haksolok hodi hasa’e bandeira nasionál iha Unhas.

Pante Macassar no Ponte Koñesimentu

Iha fundamentasaun Unhas, relasaun entre Makassar ho Timor mós liga ho istória marítima. Naran Pante Macassar, iha Oecusse, sai marka ida ne’ebé fó-hanoin kona-ba ligasaun istórika entre Timor ho komunidade Bugis-Makassar.

Iha tempu uluk, tasi sai dalan ba komérsiu no interasaun entre komunidade. Iha tempu agora, Unhas hakarak transforma ligasaun istórika ne’e sai ponte foun liuhosi koñesimentu, edukasaun, peskiza no amizade. Iha perspetiva ida-ne’e, tasi la’ós de’it espasu ne’ebé fahe territóriu, maibé mós bele sai dalan ne’ebé liga ema, universidade no nasaun sira.

Troka lembransa kultura
Reitór Unhas, Prof. Dr. Ir. Jamaluddin Jompa, M.Sc., entrega miniatura uma tradisionál ba PM Xanana Gusmão.

Universidade no Kapasidade Nasionál

Papél universidade sai mós tema importante iha diskursu Xanana Gusmão nian. Nia hatete katak nasaun ida presiza ema ho koñesimentu, abilidade no kapasidade atu kompriende opsaun sira no halo desizaun kona-ba nia futuru. Iha era intelijénsia artifisiál, nia subliña katak edukasaun no pensamentu krítiku sai importante liután, tanba teknolojia bele ajuda ema asesu ba koñesimentu, maibé bele mós fasilita kriasaun no distribuisaun informasaun falsu.

Tanba ne’e, universidade tenke prepara ema sira ne’ebé bele husu fonte, haree evidénsia no halo sira-nia julgamentu rasik. Tuir Xanana Gusmão, koñesimentu ajuda ema kompriende mundu. Julgamentu ajuda ema deside saida mak tenke halo kona-ba mundu ne’e.

Doctor Honoris Causa no Trajetória Akadémika Xanana

Atribuisaun husi Unhas mós aumenta lista rekoñesimentu Doctor Honoris Causa ne’ebé Xanana Gusmão simu ona hosi universidade 19 husi nasaun oioin. Tuir lista ofisiál Governu Timor-Leste nian ne’ebé eskritór uza iha matéria ne’e, atribuisaun ne’e inklui universidade sira iha Portugal, Austrália, Coreia do Súl, Japão, Malázia, Xina, Kambodja, Brazil no Indonézia.

Entre atribuisaun sira ne’ebé iha fonte ofisiál, Universidade do Porto konfirma Xanana Gusmão nu’udár Doutor Honoris Causa iha 31 Outubru 2000, enkuantu Universidade Presbiteriana Mackenzie fó títulu ne’e iha 29 Agostu 2025. Unhas sai atribuisaun foun liu iha 5 Setembru 2026, ho área Administrasaun Públika no foku ba lideransa pós-konflitu, rekonsiliasaun, konstrusaun Estadu no kooperasaun rejionál.

Tuir fonte ofisiál Universidade Hasanuddin (Unhas), to’o 2026, iha lider polítiku ka líder Estadu na’in-tolu ne’ebé dokumentadu simu títulu Doctor Honoris Causa hosi Unhas: Soekarno iha 1963, Nelson Mandela iha 2005, no Kay Rala Xanana Gusmão iha 2026. Xanana Gusmão sai líder polítiku ka líder Estadu da-toluk iha lista ne’e, hafoin Soekarno no Mandela.

Xanana Gusmão no Reitór Unhas
PM Kay Rala Xanana Gusmão no Reitór Unhas Prof. Jamaluddin Jompa selebra atribuisaun akadémika importante ne’e.

Husi Luta ba Independénsia to’o Lideransa Pós-Konflitu

Iha ikus, signifikadu Doctor Honoris Causa ne’ebé Unhas fó ba Xanana Gusmão bele kompriende liuhusi trajetória ida: hosi luta ba independénsia, ba rekonsiliasaun; hosi rekonsiliasaun, ba konstrusaun dame; no hosi dame, ba harii no hametin Estadu.

Ba Unhas, trajetória ne’e iha valór atu estuda no aprende, liu-liu kona-ba oinsá lideransa iha nasaun pós-konflitu bele enfrenta dezafiu harii instituisaun, hametin relasaun entre povu sira, garante soberania no loke oportunidade ba kooperasaun rejionál. Títulu ne’e la’ós de’it símbolu onra akadémiku. Iha kontestu atribuisaun Unhas, nia mós sai ponte entre memória istórika, rekonsiliasaun, edukasaun, diplomasia no futuru kooperasaun Timor-Leste–Indonézia.

Kay Rala Xanana Gusmão Unhas
Kay Rala Xanana Gusmão hato’o kumprimentus ba partisipante sira iha Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Nune’e, Doctor Honoris Causa ne’ebé Unhas fó ba Xanana Gusmão iha 5 Setembru 2026 marka ida husi rekoñesimentu akadémiku ba nia trajetória, maibé mós sai momentu atu haree fali ba papél koñesimentu, edukasaun no universidade sira iha prosesu harii nasaun no hametin dame iha rejiaun.

CC
Cipriano Colo
Revizór iha Direasaun Média no Komunikasaun Gabinete Primeiru-Ministru
Grau Honorífico

Xanana Gusmão Recebe Doutoramento Honoris Causa da Universidade Hasanuddin (Unhas)

Da Luta pela Independência à Liderança Pós-Conflito
Por Cipriano Colo • 5 de Setembro de 2026 • Makassar, Indonésia

A Universidade Hasanuddin (Unhas), em Makassar, Indonésia, atribuiu o título de Doutor Honoris Causa ao Primeiro-Ministro da República Democrática de Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, em reconhecimento do seu percurso de liderança, da sua contribuição para a construção do Estado de Timor-Leste e do seu papel na promoção da reconciliação e da paz.

O título foi atribuído pelo Programa de Doutoramento em Administração Pública da Faculdade de Ciências Sociais e Políticas da Unhas, numa cerimónia realizada no Baruga A.P. Pettarani, no Campus Unhas Tamalanrea, em Makassar, a 5 de setembro de 2026.

Atribuição de Doutor Honoris Causa a Xanana Gusmão
O Primeiro-Ministro Kay Rala Xanana Gusmão recebe o diploma de Doutor Honoris Causa das mãos dos responsáveis da Unhas.

O Doutor Honoris Causa é um título honorífico concedido por uma universidade a uma pessoa como forma de reconhecimento pelo seu contributo e percurso, considerados de grande valor para a sociedade, a nação, o conhecimento, a paz, a diplomacia, a ciência, a cultura, os direitos humanos ou outras áreas importantes.

A palavra “Doctor” refere-se ao título de doutor, enquanto “Honoris Causa”, expressão de origem latina, significa “por honra” ou “por motivo honorário”. Por isso, o Doutor Honoris Causa não corresponde a um doutoramento académico regular, como um PhD, no qual o estudante deve frequentar um programa académico, realizar investigação, elaborar uma dissertação ou tese e defender os resultados da sua investigação.

No caso de um Doutor Honoris Causa, a universidade realiza um processo académico e institucional para avaliar o percurso e os contributos do candidato antes de atribuir o título como reconhecimento honorífico. Assim, quando a Unhas atribuiu este título a Xanana Gusmão, isso não significa que Xanana tenha concluído um doutoramento em Administração Pública na Unhas. Significa que a universidade reconheceu o seu percurso e os seus contributos em áreas relevantes para o estudo da Administração Pública e da liderança pós-conflito.

De Líder da Luta a Construtor da Paz

Na fundamentação da atribuição do título, o Promotor da Unhas, Prof. Dr. Hafid Abbas, identificou quatro razões principais.

Em primeiro lugar, Xanana Gusmão é considerado uma figura importante na luta que conduziu à criação da República Democrática de Timor-Leste. Desde o campo da Resistência até ao espaço diplomático internacional, Xanana participou na luta pela autodeterminação do povo timorense e, posteriormente, no processo de construção de uma nova nação.

Em segundo lugar, a Unhas destacou o seu papel na transformação do conflito em reconciliação entre Timor-Leste e a Indonésia. Depois de 24 anos de conflito e ocupação, Timor-Leste enfrentou o desafio de construir a paz, reconstruir relações e abrir caminho para um futuro baseado no diálogo e na cooperação. Na perspetiva da Unhas, reconciliação não significa esquecer o passado. Significa enfrentar a história, reconhecer as feridas e, ao mesmo tempo, abrir oportunidades para construir novas relações.

Oração académica de Xanana Gusmão
Kay Rala Xanana Gusmão profere o seu discurso magistral revestido com a toga doutoral na Unhas.

Em terceiro lugar, Xanana Gusmão realizou a transição de líder da Resistência para estadista e construtor das instituições do Estado. Depois da restauração da independência, a responsabilidade da liderança passou da luta pela libertação para a tarefa de construir e fortalecer instituições, democracia, governação e desenvolvimento nacional. Num país pós-conflito, a construção do Estado não depende apenas da liderança pessoal. Exige também instituições fortes, Estado de direito, serviço público, confiança dos cidadãos e capacidade para responder às necessidades da população.

Em quarto lugar, a Unhas identifica no percurso de Xanana Gusmão valores ligados à paz e à humanidade, incluindo a reconciliação, o diálogo e a cooperação.

A Reconciliação entre Timor-Leste e a Indonésia

A transformação das relações entre Timor-Leste e a Indonésia constitui uma parte importante da fundamentação académica apresentada pela Unhas. No seu discurso de aceitação do título, Xanana Gusmão recordou a mudança de uma relação marcada pelo conflito para uma relação de amizade e boa vizinhança.

Timor-Leste não poderia construir uma nação baseada na vingança e no ódio, mas precisava de lançar as bases da reconciliação e da esperança. Atualmente, Timor-Leste e a Indonésia trabalham em conjunto em diversas áreas, incluindo educação, comércio, saúde, fronteiras e cooperação regional. Xanana destacou também que muitos jovens timorenses vêm hoje à Indonésia para estudar, criar amizades e preparar o seu futuro.

Soberania e Resiliência Nacional

No seu discurso na Unhas, intitulado “Sovereignty and National Resilience in a Contested World”, Xanana Gusmão centrou-se também na soberania e na resiliência nacional. Segundo Xanana Gusmão, a independência política precisa de ser apoiada por capacidade económica e institucional para que a nação possa sustentar-se a longo prazo.

Para Timor-Leste, a soberania não termina em terra. Envolve também direitos soberanos no mar, a delimitação das fronteiras marítimas, a gestão dos recursos naturais e a capacidade de tomar decisões sobre o futuro da nação. Xanana afirmou que Timor-Leste continua a negociar com a Indonésia sobre a fronteira marítima, com base no diálogo, na UNCLOS e no direito internacional. Salientou também a necessidade de construir uma economia produtiva, criar oportunidades para a juventude, melhorar a segurança alimentar e utilizar os recursos naturais em benefício da população.

ASEAN e Responsabilidade Regional

A integração de Timor-Leste na ASEAN também fez parte da discussão sobre o futuro de um país pós-conflito. Depois de um longo processo, Timor-Leste foi admitido como 11.º Estado-Membro da ASEAN em 26 de outubro de 2025. Em 2029, Timor-Leste assumirá a Presidência da ASEAN.

Para Xanana Gusmão, a integração regional não diminui a soberania nacional. Pelo contrário, uma nação soberana pode escolher livremente como trabalhar em conjunto com outros países. Os países pequenos e em desenvolvimento necessitam de cooperação multilateral, instituições regionais e respeito pelo direito internacional para responder a desafios que nenhum país consegue resolver sozinho.

A Educação como Ponte entre Duas Nações

A Unhas também destacou a educação como uma ponte entre Timor-Leste e a Indonésia. No seu discurso, Xanana Gusmão afirmou que os estudantes timorenses que estudam na Indonésia fazem parte de uma nova ligação entre os dois países.

Na própria Unhas, estudantes timorenses já frequentam programas de pós-graduação e, em setembro de 2026, 57 estudantes timorenses ingressaram numa nova admissão de pós-graduação. A Unhas considera os intercâmbios educacionais e a cooperação académica uma forma de fortalecer as relações entre os dois povos, através de estudantes, docentes, investigação e redes profissionais.

Estudantes timorenses na Unhas
Estudantes universitários e pós-graduados timorenses celebram a condecoração no Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Pante Macassar e a Ponte do Conhecimento

Na fundamentação da Unhas, a relação entre Makassar e Timor está também ligada à história marítima. O nome Pante Macassar, em Oecusse, constitui uma marca que recorda a ligação histórica entre Timor e as comunidades Bugis-Makassar.

No passado, o mar servia como via de comércio e interação entre comunidades. Hoje, a Unhas pretende transformar essa ligação histórica numa nova ponte através do conhecimento, da educação, da investigação e da amizade. Nesta perspetiva, o mar não é apenas um espaço que separa territórios; pode também tornar-se um caminho que liga pessoas, universidades e nações.

Troca de lembranças culturais
O Reitor da Unhas, Prof. Jamaluddin Jompa, oferece uma miniatura arquitetónica tradicional a Xanana Gusmão.

Universidade e Capacidade Nacional

O papel da universidade foi também um tema importante no discurso de Xanana Gusmão. Segundo ele, uma nação precisa de pessoas com conhecimento, competências e capacidade para compreender as opções existentes e tomar decisões sobre o seu futuro. Na era da inteligência artificial, sublinhou que a educação e o pensamento crítico se tornam ainda mais importantes, uma vez que a tecnologia pode ajudar as pessoas a aceder ao conhecimento, mas também pode facilitar a criação e a disseminação de informação falsa.

Por isso, as universidades devem preparar pessoas capazes de questionar as fontes, analisar as evidências e formar os seus próprios juízos. Segundo Xanana Gusmão, o conhecimento ajuda as pessoas a compreender o mundo. O julgamento ajuda-as a decidir o que fazer perante esse mundo.

O Doutor Honoris Causa e o Percurso Académico de Xanana

A atribuição da Unhas acrescenta-se à lista de reconhecimentos de Doutor Honoris Causa já recebidos por Xanana Gusmão de 19 universidades de diferentes países. Segundo a lista oficial do Governo de Timor-Leste utilizada pelo autor nesta matéria, as distinções incluem universidades de Portugal, Austrália, Coreia do Sul, Japão, Malásia, China, Camboja, Brasil e Indonésia.

Entre as distinções confirmadas por fontes oficiais, a Universidade do Porto confirmou Xanana Gusmão como Doutor Honoris Causa em 31 de outubro de 2000, enquanto a Universidade Presbiteriana Mackenzie atribuiu-lhe o título em 29 de agosto de 2025. A Unhas constitui a atribuição mais recente, realizada em 5 de setembro de 2026, na área da Administração Pública, com enfoque na liderança pós-conflito, reconciliação, construção do Estado e cooperação regional.

Segundo a fonte oficial da Universidade Hasanuddin (Unhas), até 2026 estão documentados três líderes políticos ou chefes de Estado que receberam o título de Doutor Honoris Causa da Unhas: Soekarno, em 1963; Nelson Mandela, em 2005; e Kay Rala Xanana Gusmão, em 2026. Xanana Gusmão tornou-se, assim, o terceiro líder político ou chefe de Estado dessa lista, depois de Soekarno e Mandela.

Xanana Gusmão e Reitor da Unhas
O PM Kay Rala Xanana Gusmão e o Reitor da Unhas celebram com entusiasmo a atribuição do título honorífico.

Da Luta pela Independência à Liderança Pós-Conflito

Em última análise, o significado do Doutor Honoris Causa atribuído pela Unhas a Xanana Gusmão pode ser compreendido através de um percurso: da luta pela independência à reconciliação; da reconciliação à construção da paz; e da paz à construção e consolidação do Estado.

Para a Unhas, este percurso tem valor como objeto de estudo e aprendizagem, sobretudo no que diz respeito à forma como a liderança num país pós-conflito pode enfrentar os desafios de construir instituições, fortalecer as relações entre os povos, garantir a soberania e abrir oportunidades para a cooperação regional. O título não é apenas um símbolo de honra académica. No contexto da atribuição pela Unhas, constitui também uma ponte entre memória histórica, reconciliação, educação, diplomacia e o futuro da cooperação entre Timor-Leste e a Indonésia.

Xanana Gusmão Unhas assembleia
Xanana Gusmão agradece os aplausos fraternos do corpo académico da Universidade Hasanuddin.

Assim, o Doutor Honoris Causa atribuído a Xanana Gusmão pela Unhas em 5 de setembro de 2026 marca não apenas o reconhecimento académico do seu percurso, mas também um momento para refletir sobre o papel do conhecimento, da educação e das universidades na construção das nações e na consolidação da paz na região.

CC
Cipriano Colo
Revisor na Direção de Média e Comunicação do Gabinete do Primeiro-Ministro
Gelar Kehormatan

Xanana Gusmão Terima Gelar Doktor Honoris Causa dari Universitas Hasanuddin (Unhas)

Dari Perjuangan Kemerdekaan Menuju Kepemimpinan Pascakonflik
Oleh Cipriano Colo • 5 September 2026 • Makassar, Indonesia

Universitas Hasanuddin (Unhas), Makassar, Indonesia, menganugerahkan gelar Doctor Honoris Causa kepada Perdana Menteri Republik Demokratik Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, sebagai bentuk pengakuan atas perjalanan kepemimpinannya, kontribusinya dalam membangun negara Timor-Leste, serta perannya dalam mendorong rekonsiliasi dan perdamaian.

Gelar tersebut diberikan oleh Program Doktor Administrasi Publik, Fakultas Ilmu Sosial dan Ilmu Politik Unhas, dalam sebuah upacara yang berlangsung di Baruga A.P. Pettarani, Kampus Unhas Tamalanrea, Makassar, pada 5 September 2026.

Penganugerahan Doctor Honoris Causa Xanana Gusmão
Perdana Menteri Kay Rala Xanana Gusmão menerima map ijazah gelar Doctor Honoris Causa dari pimpinan sidang senat Unhas.

Doctor Honoris Causa merupakan gelar kehormatan yang diberikan universitas kepada seseorang sebagai bentuk penghargaan atas kontribusi dan perjalanan hidup yang dinilai memiliki nilai penting bagi masyarakat, bangsa, ilmu pengetahuan, perdamaian, diplomasi, sains, kebudayaan, hak asasi manusia, maupun bidang penting lainnya.

Kata “Doctor” merujuk pada gelar doktor, sedangkan “Honoris Causa”, yang berasal dari bahasa Latin, berarti “demi kehormatan” atau “atas dasar kehormatan”. Karena itu, Doctor Honoris Causa berbeda dengan gelar doktor akademik reguler seperti PhD. Dalam program doktor reguler, mahasiswa harus mengikuti program akademik, melakukan penelitian, menyusun disertasi atau tesis, dan mempertahankan hasil penelitiannya.

Dalam pemberian Doctor Honoris Causa, universitas menjalankan proses akademik dan kelembagaan untuk menilai perjalanan serta kontribusi seorang kandidat sebelum memberikan gelar tersebut sebagai penghargaan kehormatan. Dengan demikian, ketika Unhas memberikan gelar ini kepada Xanana Gusmão, bukan berarti Xanana menyelesaikan program doktor Administrasi Publik di Unhas. Gelar tersebut menunjukkan bahwa universitas mengakui perjalanan dan kontribusinya dalam bidang-bidang yang relevan dengan kajian Administrasi Publik dan kepemimpinan pascakonflik.

Dari Pemimpin Perlawanan Menjadi Pembangun Perdamaian

Dalam dasar akademik pemberian gelar tersebut, Promotor Unhas, Prof. Dr. Hafid Abbas, mengidentifikasi empat alasan utama.

Pertama, Xanana Gusmão dipandang sebagai tokoh penting dalam perjuangan yang mengantarkan pada berdirinya Republik Demokratik Timor-Leste. Dari medan perlawanan hingga ruang diplomasi internasional, Xanana terlibat dalam perjuangan menentukan nasib sendiri bagi rakyat Timor-Leste dan kemudian dalam proses membangun sebuah negara baru.

Kedua, Unhas menyoroti perannya dalam mengubah konflik menjadi rekonsiliasi antara Timor-Leste dan Indonesia. Setelah 24 tahun konflik dan pendudukan, Timor-Leste menghadapi tantangan untuk membangun perdamaian, memulihkan hubungan, serta membuka jalan menuju masa depan yang berlandaskan dialog dan kerja sama. Dalam perspektif Unhas, rekonsiliasi bukan berarti melupakan masa lalu. Rekonsiliasi berarti menghadapi sejarah, mengakui luka yang ada, dan pada saat yang sama membuka kesempatan untuk membangun hubungan baru.

Pidato penerimaan Xanana Gusmão
Kay Rala Xanana Gusmão menyampaikan pidato ilmiah pada penganugerahan gelar kehormatan di Unhas.

Ketiga, Xanana Gusmão menjalani transisi dari pemimpin perlawanan menjadi negarawan dan pembangun institusi negara. Setelah pemulihan kemerdekaan, tanggung jawab kepemimpinan bergeser dari perjuangan pembebasan menuju tugas membangun dan memperkuat institusi, demokrasi, pemerintahan, serta pembangunan nasional. Dalam sebuah negara pascakonflik, pembangunan negara tidak cukup hanya mengandalkan kepemimpinan personal. Diperlukan pula institusi yang kuat, supremasi hukum, pelayanan publik, kepercayaan warga negara, dan kemampuan untuk menjawab kebutuhan masyarakat.

Keempat, Unhas melihat dalam perjalanan Xanana Gusmão nilai-nilai yang berkaitan dengan perdamaian dan kemanusiaan, termasuk rekonsiliasi, dialog, dan kerja sama.

Rekonsiliasi Timor-Leste dan Indonesia

Transformasi hubungan Timor-Leste dan Indonesia menjadi bagian penting dari landasan akademik yang disampaikan Unhas. Dalam pidato penerimaan gelar, Xanana Gusmão mengingatkan kembali perubahan hubungan dari konflik menuju persahabatan dan hubungan bertetangga yang baik.

Timor-Leste tidak dapat membangun sebuah negara berdasarkan balas dendam dan kebencian. Sebaliknya, diperlukan landasan rekonsiliasi dan harapan. Saat ini, Timor-Leste dan Indonesia bekerja sama dalam berbagai bidang, termasuk pendidikan, perdagangan, kesehatan, perbatasan, dan kerja sama regional. Xanana juga menyoroti bahwa banyak anak muda Timor-Leste kini datang ke Indonesia untuk belajar, membangun persahabatan, dan mempersiapkan masa depan mereka.

Kedaulatan dan Ketahanan Nasional

Dalam pidatonya di Unhas yang berjudul “Sovereignty and National Resilience in a Contested World”, Xanana Gusmão juga menaruh perhatian pada kedaulatan dan ketahanan nasional. Menurut Xanana Gusmão, kemerdekaan politik perlu didukung oleh kapasitas ekonomi dan kelembagaan agar negara mampu bertahan dalam jangka panjang.

Bagi Timor-Leste, kedaulatan tidak berhenti di daratan. Kedaulatan juga mencakup hak-hak berdaulat di laut, delimitasi batas maritim, pengelolaan sumber daya alam, serta kemampuan mengambil keputusan mengenai masa depan bangsa. Xanana menyatakan bahwa Timor-Leste terus melakukan negosiasi dengan Indonesia mengenai batas maritim berdasarkan dialog, UNCLOS, dan hukum internasional. Ia juga menekankan pentingnya membangun ekonomi produktif, menciptakan peluang bagi generasi muda, memperkuat ketahanan pangan, serta memanfaatkan sumber daya alam untuk kepentingan rakyat.

ASEAN dan Tanggung Jawab Regional

Integrasi Timor-Leste ke dalam ASEAN juga menjadi bagian dari pembahasan mengenai masa depan negara pascakonflik. Setelah melalui proses yang panjang, Timor-Leste secara resmi diterima sebagai anggota ke-11 ASEAN pada 26 Oktober 2025. Pada 2029, Timor-Leste akan memegang Presidensi ASEAN.

Bagi Xanana Gusmão, integrasi regional tidak mengurangi kedaulatan nasional. Sebaliknya, negara yang berdaulat dapat secara bebas menentukan bagaimana bekerja sama dengan negara-negara lain. Negara-negara kecil dan berkembang membutuhkan kerja sama multilateral, institusi regional, serta penghormatan terhadap hukum internasional untuk menghadapi berbagai tantangan yang tidak dapat diselesaikan oleh satu negara seorang diri.

Pendidikan sebagai Jembatan Dua Bangsa

Unhas juga memberikan perhatian pada pendidikan sebagai jembatan antara Timor-Leste dan Indonesia. Dalam pidatonya, Xanana Gusmão mengatakan bahwa mahasiswa Timor-Leste yang belajar di Indonesia menjadi bagian dari hubungan baru antara kedua negara.

Di Unhas sendiri, mahasiswa Timor-Leste telah mengikuti pendidikan pascasarjana, dan pada September 2026 sebanyak 57 mahasiswa Timor-Leste memasuki penerimaan baru program pascasarjana. Unhas memandang pertukaran pendidikan dan kerja sama akademik sebagai salah satu cara memperkuat hubungan kedua bangsa melalui mahasiswa, dosen, penelitian, dan jaringan profesional.

Mahasiswa Timor-Leste di Unhas
Mahasiswa dan akademisi asal Timor-Leste bersukacita mengibarkan bendera kebangsaan di Baruga A.P. Pettarani Unhas.

Pante Macassar dan Jembatan Pengetahuan

Dalam landasan yang disampaikan Unhas, hubungan Makassar dengan Timor juga berkaitan dengan sejarah maritim. Nama Pante Macassar di Oecusse menjadi penanda yang mengingatkan pada hubungan historis antara Timor dan komunitas Bugis-Makassar.

Pada masa lalu, laut menjadi jalur perdagangan dan interaksi antarkomunitas. Kini, Unhas ingin mengubah hubungan historis tersebut menjadi jembatan baru melalui pengetahuan, pendidikan, penelitian, dan persahabatan. Dalam perspektif ini, laut bukan hanya ruang yang memisahkan wilayah, tetapi juga dapat menjadi jalan yang menghubungkan manusia, universitas, dan bangsa-bangsa.

Pertukaran cendera mata adat
Rektor Unhas, Prof. Dr. Ir. Jamaluddin Jompa, M.Sc., menyerahkan miniatur rumah adat Bugis-Makassar kepada PM Xanana Gusmão.

Universitas dan Kapasitas Nasional

Peran universitas juga menjadi tema penting dalam pidato Xanana Gusmão. Ia mengatakan bahwa sebuah negara membutuhkan orang-orang yang memiliki pengetahuan, keterampilan, dan kemampuan untuk memahami berbagai pilihan serta mengambil keputusan mengenai masa depannya. Di era kecerdasan buatan, ia menekankan bahwa pendidikan dan pemikiran kritis menjadi semakin penting. Teknologi dapat membantu manusia mengakses pengetahuan, tetapi pada saat yang sama juga dapat mempermudah penciptaan dan penyebaran informasi palsu.

Karena itu, universitas perlu mempersiapkan manusia yang mampu mempertanyakan sumber, melihat bukti, dan membentuk penilaiannya sendiri. Menurut Xanana Gusmão, pengetahuan membantu manusia memahami dunia. Penilaian membantu manusia menentukan apa yang harus dilakukan terhadap dunia tersebut.

Doctor Honoris Causa dan Perjalanan Akademik Xanana

Penganugerahan dari Unhas menambah daftar penghargaan Doctor Honoris Causa yang telah diterima Xanana Gusmão dari 19 universitas di berbagai negara. Menurut daftar resmi Pemerintah Timor-Leste yang digunakan penulis dalam artikel ini, penghargaan tersebut mencakup universitas di Portugal, Australia, Korea Selatan, Jepang, Malaysia, Tiongkok, Kamboja, Brasil, dan Indonesia.

Di antara penghargaan yang dikonfirmasi melalui sumber resmi, Universitas Porto mengukuhkan Xanana Gusmão sebagai Doctor Honoris Causa pada 31 Oktober 2000, sementara Universitas Presbiteriana Mackenzie memberikan gelar tersebut pada 29 Agustus 2025. Unhas menjadi pemberi gelar terbaru pada 5 September 2026, dalam bidang Administrasi Publik dengan fokus pada kepemimpinan pascakonflik, rekonsiliasi, pembangunan negara, dan kerja sama regional.

Menurut sumber resmi Universitas Hasanuddin (Unhas), hingga 2026 terdapat tiga pemimpin politik atau kepala negara yang terdokumentasi menerima gelar Doctor Honoris Causa dari Unhas: Soekarno pada 1963, Nelson Mandela pada 2005, dan Kay Rala Xanana Gusmão pada 2026. Xanana Gusmão menjadi pemimpin politik atau kepala negara ketiga dalam daftar tersebut, setelah Soekarno dan Mandela.

Xanana Gusmão dan Rektor Unhas
Momen hangat persaudaraan: PM Kay Rala Xanana Gusmão bersama Rektor Unhas Prof. Jamaluddin Jompa.

Dari Perjuangan Kemerdekaan Menuju Kepemimpinan Pascakonflik

Pada akhirnya, makna Doctor Honoris Causa yang diberikan Unhas kepada Xanana Gusmão dapat dipahami melalui sebuah perjalanan: dari perjuangan kemerdekaan menuju rekonsiliasi; dari rekonsiliasi menuju pembangunan perdamaian; dan dari perdamaian menuju pembangunan serta penguatan negara.

Bagi Unhas, perjalanan tersebut memiliki nilai untuk dipelajari, terutama mengenai bagaimana kepemimpinan dalam negara pascakonflik menghadapi tantangan membangun institusi, memperkuat hubungan antarmasyarakat, menjamin kedaulatan, dan membuka peluang kerja sama regional. Gelar tersebut bukan sekadar simbol kehormatan akademik. Dalam konteks penganugerahan Unhas, gelar itu juga menjadi jembatan antara memori sejarah, rekonsiliasi, pendidikan, diplomasi, dan masa depan kerja sama Timor-Leste–Indonesia.

Xanana Gusmão penganugerahan Unhas
Kay Rala Xanana Gusmão menyapa dan mengapresiasi sambutan hangat civitas akademika Unhas.

Dengan demikian, Doctor Honoris Causa yang diberikan Unhas kepada Xanana Gusmão pada 5 September 2026 tidak hanya menandai pengakuan akademik atas perjalanan dan kepemimpinannya, tetapi juga menjadi momentum untuk melihat kembali peran pengetahuan, pendidikan, dan universitas dalam membangun negara serta memperkuat perdamaian di kawasan.

Full Preview
Scroll to Top