xananabaemahotu.com

Xanana Gusmão Fó-Hanoin ba Lider Mundiál Sira: Keta Haluha Povu Ki’ik

Autór: Redasaun XbEH  |  Kategoria: Voz ba Mundu  |  Data Entrevista: 28 Setembru 2024  |  Entrevistadór: Felipe de Carvalho (ONU News)
“Husi estúdiu ONU News iha Nova Iorke, Kay Rala Xanana Gusmão ko’alia nakloke no loloos. Husi krítika maka’as ba teoria li’ur ne’ebé mai hanorin arbiru, hakfodak haree reuniaun dame nian ba Ukránia ne’ebé ko’alia fali kona-ba kilat, to’o nia hamriik sai husi meza Banku Mundiál nian tanba lakohi povu ki’ik sai atan ba osan. Nia mós fó-hanoin fali oinsá nia rejeita atu adia Konsulta Populár 1999 bainhira Ian Martin hasoru nia iha Cipinang. Mensajen ne’e ida de’it: keta haluha povu ki’ik nia terus.”

Ba Kay Rala Xanana Gusmão, knaar lideransa nian la’ós de’it tur iha gabinete nakukun hodi rona relatóriu kapa’as. Husi tempu ai-laran to’o ohin loron, ninia kompromisu nafatin metin: tenke tun direta ba baze (iha povu nia leet), la’o ain tama-sai suku hodi rona rasik povu nia susar husi foho to’o tasi-ibun.

Espíritu ida-ne’e mak nia lori bainhira tur iha estúdiu ONU News iha Nova Iorke iha loron 28 Setembru 2024. Hanesan nasaun ne’ebé koordena grupu G7+, Xanana fahe loloos (kabaar ne’ebé loloos) katak nia sente kontente haree nasaun balu hahú hametin sira-nia instituisaun, maibé triste tebes tanba nasaun balu sei nakraik no paradu iha funu laran.

Kuda Repollu Iha Rai-Henek: Keta Lori Teoria Mai Hanorin Ami

Xanana fó krítika maka’as ba organizasaun internasionál no tropas manutelu PBB nian ne’ebé mai ho sira-nia hanoin rasik maibé la hakbesik-an ba povu nia kultura:

“Atu rezolve problema nasaun ida nian, keta lori teoria mai hanorin ami: ‘tenke halo nune’e, tenke halo nuba’. Lae! Ba uluk lai koñese povu ne’e, komprende sira-nia kultura ho moris, foin buka dalan atu tama. Lori teoria matak mai, ne’e hanesan de’it ita kuda repollu iha rai-henek, ka kuda fini iha lama-laran. Nia sei mate de’it.”

Enkontru Dame nian ne’ebé Ko’alia Fali Kilat

Xanana mós ko’alia nakloke kona-ba direitu internasionál: “Bainhira ohin loron ko’alia kona-ba direitu internasionál, haree ba ema balu de’it, la’ós ba ema hotu.”

Nia sente ida-ne’e bainhira ba tuir Kúpula Dame Ukránia nian (Ukraine Peace Summit). Nia hakfodak tanba enkontru ne’ebé ho naran “dame” la ko’alia duni oinsá atu hapara funu. Nasaun boot no riku sira tur hodi ko’alia fali atu kontinua apoia kilat, munisaun, no osan ba funu. Xanana hateten ba jornalista sira iha ne’ebá katak pelumenus enkontru ne’e tenke obriga Ukránia no Rúsia tur iha meza ida hodi ko’alia.

Ba Xanana, maski presiza tinan rua ka tolu hodi hetan akordu dame, hapara lai tiru-malu (sesar-fogu) atu povu labele terus. Maibé nasaun riku sira matan de’it ba oho soldadu inimigu, la haree ba terus ne’ebé povu ki’ik hasoru.

Hamriik Sai husi Meza Banku Mundiál

Kona-ba moris povu nian, Xanana defende metin: se la iha dame la iha dezenvolvimentu, maibé se dame tiha ona la iha dezenvolvimentu ba povu nia kabun, dame ne’e sei la dura.

Nia konta tuir ninia esperiénsia bainhira ba to’o Banku Mundiál hodi husu kréditu ki’ik ba povu iha Repúblika Sentru-Afrikana—hanesan uluk Banku Mundiál fó osan uitoan mai Timor antes independénsia, ne’ebé ikusmai sai fali Banku Nasionál Dezenvolvimentu (BNCTL). Maski Prezidente Banku Mundiál husu ema seluk hein atu ko’alia ho Xanana, nia resposta ikus halo fuan moras:

“Ha’u komprende imi-nia terus. Maibé ha’u labele promete buat ida. Imi bele halo favór ida mai ha’u? Ba husu ba nasaun doadór sira atu tau osan iha ne’e, depois mak ha’u foin bele foti osan ne’e hodi ajuda imi.”

Rona tiha ida-ne’e, Xanana ho ninia delegasaun hamriik kedas, la fó liman atu despede, no la’o sai husi odamatan. Ida-ne’e hatudu loloos katak sistema finanseiru mundu nian la harii atu ajuda nasaun ki’ik sira.

1999: Ukun-An Ne’e La’ós Prezente husi Ema

Haree ba selebrasaun tinan 25 Konsulta Populár 1999, Xanana hateten katak susesu Timor nian la’ós akontese de’it hanesan ne’e, maibé tanba povu nia aten-brani hasoru situasaun. Nia fó ezemplu hanesan futeból: “Cristiano Ronaldo bele iha kampu laran, maibé se kondisaun la fó, nia mós labele hatama golo.”

Husi karta ne’ebé nia haruka ba Prezidente Soeharto, ONU, no Portugál iha 1983, to’o Soeharto tun, desizaun Prezidente B.J. Habibie—ne’ebé ninia naran tau ba ponte ida iha Dili—no esforsu Kofi Annan nian, buat hotu presiza tempu no aten-brani.

Iha Juñu 1999, xefe UNAMET Ian Martin ba hasoru Xanana iha prizaun Cipinang hodi dehan ONU atu adia referendu tanba milísia sira oho ema barak. Xanana hatan ho lian maka’as:

“Durante tinan 24 bainhira mundu haluha ami, timoroan liu 250.000 mak mate! Atu manán funu ne’e, maski ema rihun ida ka rihun sanulu tan mak mate, ne’e uitoan tebes kompara ho ami-nia terus! Se ita adia agora, oportunidade ne’e sei lakon ba nafatin!”

Brani ida-ne’e mak salva Timor. Xanana kompara ho Sahara Osidentál ne’ebé ONU adia sira-nia referendu iha 1992 tanba ta’uk violénsia; to’o ohin loron, liu tinan 32 ona, povu ne’ebá sei moris terus la hetan ukun-an.

Mensajen ba Lider Sira no Jerasaun Foun

Iha rohan, Xanana husik hela mensajen importante rua:

  1. Lider Labele Kaer Kadeira ba Nafatin: Bainhira nia hasoru-malu ho eis-Prezidente Eslovénia husi Club de Madrid, nia fó-hanoin katak ukun tenke demokratiku. Lider labele hanoin katak kaer podér ona lakohi tun; tenke tau povu iha uluk.
  2. Reforma PBB: Konsellu Seguransa tenke loke odamatan ba reprezentante husi Áfrika, Ázia, no Amérika Latina. PBB tenke halo serbisu ne’ebé besik liu povu, la’ós de’it halo diskursu iha sala boot Majeleia Jerál ne’ebé kadeira barak mamuk hela.
“Ema sempre dehan esperansa mak buat ikus liu atu mate. Ne’e loos. Maibé ita tenke halo asaun. Tanba se ita la halo asaun, esperansa ne’e sei mate lalais liu fali.”

Mai ita hamutuk nafatin, hametin pás no estabilidade, hodi lori benefísiu husi ita-nia ukun-an to’o duni ba ema hotu nia leet, husi foho to’o tasi-ibun, la husik ema ida iha kotuk.

Informasaun Fontes / Sumber Liputan:

Vídeo Entrevista Kompletu (ONU News):

Konten ini diblokir karena akan terhubung ke YouTube.

Tinggalkan Komentar

Alamat email Anda tidak akan dipublikasikan. Ruas yang wajib ditandai *

Post Views: 1
Scroll to Top